Pojęcie kultury – próba zdefiniowania (cz.I)

Rozważania te być może, chociaż w niewielkim stopniu uświadomią czytelnikowi obszar określany słowem kultura. Spotykam się bardzo często z zupełnym pomyleniem pojęć. Próba definiowania obszaru kultura pochodzi najczęściej z wiedzy potocznej i własnego, dość skąpego doświadczenia. I to dlatego w publicznej dyskusji doświadczam najczęściej ze strony stanowiących współczesny porządek samorządowy, wielu upokorzeń. Chcąc podejmować rozważania na tematy związane z kulturą chciałbym przybliżyć znaczenia samego pojęcia kultura i dookreślić zakres jego oddziaływań. Niezbędnym wydaje się mi zaznajomienie się przynajmniej z fragmentaryczna wiedzą w tym zakresie. To ułatwi, a wręcz w wielu sytuacjach – umożliwi podjęcie rozmowy o problemie. Pragnąłbym wręcz, aby ta analiza uświadomiła tzw. "lokalnym samorządowcom" olbrzymi zakres tego pojęcia i odpowiedzialności z niego wynikającej. A lokalnym tzw. "dziennikarzom" podpowiedzieć ogrom tego problemu, którego dookreślanie jak na razie jawi mi się jako karykatura wiedzy.

    Pojmując człowieka całościowo, jako integralną jedność duszy i ciała, należy uznać nie tylko konieczność rozwoju fizycznego, ale również duchowego, który ujawnia się w rozwoju umysłu i woli, uczuć i świadomości. Dobrem, na którym opiera się życie duchowe człowieka, jest kultura. (1)

    Przez kulturę rozumie się „wszystko, czym człowiek doskonali i rozwija wielorakie uzdolnienia swego ducha i ciała; stara się drogą poznania i pracy poddać sam świat pod swoją władzę; czyni bardziej ludzkim życie społeczne tak w rodzinie, jak i w całej społeczności państwowej przez postęp obyczajów i instytucji; wreszcie w dziełach swoich w ciągu wieków wyraża, przekazuje i zachowuje wielkie doświadczenia duchowe i dążenia na to, aby służyły one postępowi wielu, a nawet całej ludzkości. (2)

    Pojęcie kultury, jak wszystkie pojęcia abstrakcyjne, wykształciło się stopniowo. Niewątpliwie ludzie zawsze byli świadomi tego, że zwyczaje, obyczaje i sposoby życia ludów sąsiednich różnią się od ich własnych; spostrzeżeniu temu dawali wyraz na różne sposoby. Greckie rozróżnienie pomiędzy „naturą” i „konwencją”, wyraża bez wątpienia coś bliskiego naszemu rozróżnieniu między biologicznymi i kulturowymi źródłami zachowania. ... Kiedy słowo „kultura” pojawiło się po raz pierwszy w europejskich językach, nie przybierało jeszcze takiego znaczenia, jakie nadajemy mu dzisiaj. W łacinie i w średniowiecznej angielszczyźnie zachowywało ono przeważnie swe literalne znaczenie „kultywacji” czy „uprawy roli”. Co przetrwało w słowach agriculture i horticulture.  Cyceron użył już tego wyrazu w znaczeniu przenośnym mówiąc o cultura mentis, którą utożsamiał z filozofią. (3)

    Cyceron natomiast użył słowa cultura w wyrażeniu cultura animi ( dosłownie uprawa umysłu) na określenie filozofii. Jego charakterystykę filozofii można uznać za przedstawienie pierwszej w literaturze koncepcji filozofii: „Czymże bez ciebie bylibyśmy nie tylko my, ale czym byłoby w ogóle ludzkie życie? Tyś pozakładała miasta, ty rozproszonych ludzi powołałaś do końca życia społecznego, ty zespoliłaś ich między sobą najpierw przez wspólne osiedla, później przez małżeństwa, a wreszcie przez wspólnotę mowy i pisma. Tyś wynalazczynią praw, nauczycielką dobrych obyczajów i ładu”. (4)

    Począwszy od Cycerona termin kultura zaczęto wiązać z wszelką czynnością ludzką mającą na celu pielęgnowanie, kształcenie, doskonalenie. Starożytni Grecy wyrażali podobną myśl za pomocą słowa pelomai, łącząc z nim wyobrażenia o wewnętrznym wysiłku, zmierzającym do przekształcania sfery ludzkiego myślenia. W tradycji greckiej innym odpowiednikiem cycerońskiego wyrażenia cultura była paideia (5), oznaczająca kształtowanie w człowieku ideału człowieczeństwa.

    Mam nadzieję, że kolejne fragmenty rozważań dot. szeroko pojętego pojęcia "kultura" pozwolą zrozumieć procesy dziejące się wokół nas. Ciąg dalszy nastąpi ......

                                                                                                                                           (Włodzimierz Zwierzyna)

1) Jan Paweł II, Chrześcijańskie świadectwo. Przemówienie do Zgromadzenia Ogólnego Komitetu dla popierania i rozwoju Międzynarodowego Ośrodka Katolickiego UNESCO, w: Jan Paweł II, Nauczanie społeczne 1982, cz.I, dz. cyt. s.15-17.

2) Konstytucja duszpasterska o Kściele w świecie wspóczesnym „Gaudium et spes”, w: Sobór Watykański II, Konstytucje, dekrety, deklaracje, Poznań 1968, s.537-620.

3) Cicero, Tusculanae disputationes, 2, 5, 13, w: Philip BAGBY. Kultura i historia, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1975 r. s.114.

4) M.T.Cicero, Wybór pism naukowych, Wrocław 1954. w: Marian Filipiak, Socjologia kultury, zarys zagadnień. Lublin 1996, s.9.

5) W.Jaeger, Paideia, t. 1-2, Warszawa 1962, w: Marian Filipiak, Socjologia kultury, zarys zagadnień. Lublin 1996, s.9.